Wat is het verschil tussen straffen en het laten ervaren van consequenties? Dat is een vraag die we vaak krijgen bij scholen die we begeleiden in het werken met Geweldloos Verzet en Verbindend Gezag®. Enerzijds omdat het idee dat er een wezenlijk verschil is soms nieuw is, en anderzijds omdat veel leerkrachten worstelen met begrenzen op een constructieve manier. In deze blog laten we zien wat het verschil is en waarom dit zo belangrijk is voor de dynamiek in de klas.
Het logische gevolg
Een consequentie is een logisch gevolg van een gebeurtenis of gemaakte keuze. Als je je laptop niet oplaadt, valt hij uit tijdens de les. Als je tijdens de uitleg alleen maar praat, begrijp je de opdracht niet. Als je je gymschoenen vergeet, kun je niet meedoen met het spel.
Een straf daarentegen is een opgelegde maatregel die niet direct verbonden is aan het gedrag. Het heeft als doel dat een leerling zich naar de schoolregels gaat gedragen door middel van een sanctie. Het is in feite een machtsmiddel om een leerling te dwingen iets te doen of juist te laten.
Macht versus leerproces
Bij het geven van straf maak je gebruik van je hiërarchische positie boven de leerling. Je doet het om gedrag af te dwingen. Consequenties zijn daarentegen ervaringen die deel uitmaken van het leerproces. Juist leerlingen met een sterke eigen wil leren vooral door ondervinding.
Een voorbeeld: als een leerling tijdens de les voortdurend afgeleid is en zijn werk niet afkrijgt, is de consequentie dat dit werk op een ander moment (bijvoorbeeld tijdens een keuzemoment of thuis) alsnog moet gebeuren. De tijd is simpelweg op. Zou je de leerling echter als straf de hele pauze binnen houden terwijl het werk eigenlijk al af had kunnen zijn, dan voelt dat als straf. De verbinding met de taak is dan weg.
De strijd voorkomen
Bij straffen zet je je macht in. Juist de leerlingen die al gevoelig zijn voor autoriteit zullen hiertegen rebelleren. Hierdoor moet de leerkracht de strijd aangaan om de straf daadwerkelijk te laten uitvoeren. Dit werkt escalatie en een verstoorde relatie in de hand.
Consequenties geven je daarentegen de gelegenheid om zacht te blijven in de relatie, terwijl je toch duidelijk bent over de grens. Je kunt erkenning geven:
- “Wat jammer dat je nu niet aan het project kunt werken, omdat je de voorbereiding niet af hebt. Hopelijk lukt het morgen wel.”
- “Vervelend dat je de toets nu niet goed kon maken; het praten tijdens de instructie heeft je hierbij in de weg gezeten.”
Het verschil zit in de afspraak
Soms liggen een straf en een consequentie dicht bij elkaar. Neem een leerling die blijft praten tijdens de uitleg. Als je zegt: “Omdat je praat, mag je nu niet op de computer,” dan is dat vaak een straf. Maar als de afspraak is: “We luisteren eerst 10 minuten naar de instructie, daarna hebben we 20 minuten computertijd,” en de leerling praat die 10 minuten vol, dan is de instructietijd voorbij en blijft er simpelweg geen computertijd meer over. Dat is een consequentie.
Jouw grenzen als leerkracht
Vaak vinden we het lastig om een consequentie door te voeren. We willen de ‘aardige’ meester of juf zijn en vinden het vervelend als een leerling een negatieve ervaring opdoet. Het kan zelfs voelen alsof we straf geven. Toch is het voor het leerproces cruciaal om de gemaakte afspraak te handhaven. Juist door de consequentie te laten ervaren, geef je de leerling de regie over zijn eigen keuzes terug.
Aanwezigheid en herstel van relatie
Geweldloos Verzet en Verbindend Gezag® focust onder andere op aanwezigheid. De leerling leert dat gedrag gevolgen heeft, maar dat de verbinding met de leerkracht onvoorwaardelijk is. Je wijst het gedrag af, niet het kind. Bedenk ten alle tijden: Wat wil ik de leerling leren?
Een belangrijke interventie bij Geweldloos Verzet en Verbindend Gezag® is het inzetten van een herstelactie als alternatief voor een straf. Herstelgebaren vormen een middel om leerlingen bewust te laten worden van de consequenties van hun gedrag en wat dit betekent voor anderen om hen heen (emotioneel of fysiek). Leerlingen leren dat ze na het maken van een fout de kans krijgen dit te herstellen. Het is onze verantwoordelijkheid de leerlingen te leren hoe ze de consequenties van hun gedrag kunnen herstellen. Het gaat om een symbolische daad van herstel, wat verder kan gaan dan enkel je excuus aanbieden.
Herstelgebaren zijn niet alleen positief voor het ‘slachtoffer’ en de anderen om hen heen (zoals bijvoorbeeld de klasgenoten), maar ook voor de leerling die het ongewenste gedrag heeft laten zien: ze zien zijn aardige kanten weer en gaan ook aardiger tegen hem doen. Daarnaast is het belangrijk dat de leerling na gaat denken hoe dit gedrag voortaan voorkomen kan worden. Dit kan middels het vragen van een oplossingsverzoek aan de leerling. Naast het aangeven van de grens, dit gedrag accepteren we niet, wordt er aan de leerling gevraagd: Hoe ga je dit anders doen? Belangrijk hierbij is dat we uitstralen dat we vertrouwen hebben in de leerling, dat we de regie dus weer terug geven en dat als dit nog onvoldoede lukt, we deze verantwoordelijkheid samen oppakken.
Tips:
- Bespreek op teamniveau welke waarden je uitdraagt en welke normen hieruit voortvloeien.
- Draag vanuit deze waarden en normen heldere gedragsverwachtingen uit.
- Ben vastberaden en kalm in je houding en taal
- Voorkom als…dan en stop met het geven van waarschuwingen, dit werkt escalatie in de hand.
- Blijf ten alle tijden investeren in de relatie, juist (of ook) als deze onder druk staat.
- Betrek de leerling bij het nadenken over alternatief gedrag of oplossingen (goedmaken doe je samen).
Wil je hier meer over leren? Of wil je hier concreet mee aan de slag bij jou op school?
Kijk dan eens naar het Traject Verbindend Gezag of het Traject Gewenst Gedrag ZIEN.
Deze blog is geïnspireerd op dit artikel van Ontspannen Opvoeden en ‘Goedmaken doe je samen.’ door Eliane Wiebenga, Frank Van Holen en Johan Vanderfaeillie.
